Монгол Улсад нэмүү өртгийн албан татварын буцаан олголтын тогтолцоо 2016 онд E-barimt систем нэвтэрснээр бодитоор хэрэгжиж эхэлсэн. Тухайн үед Татварын ерөнхий газар-аас уг системийг танилцуулахдаа далд эдийн засгийг бууруулах, худалдаа үйлчилгээний орлогыг бүрэн бүртгэлжүүлэх зорилготой гэж тодорхойлж байв. Өөрөөр хэлбэл, иргэдэд мөнгөн урамшуулал өгөх нь эцсийн зорилго бус, татварын сахилга батыг сайжруулах “хөшүүрэг” байсан юм. Энэ хүрээнд НӨАТ-ын 10 хувийн татвараас 2 хувийг нь буцаан олгож эхэлсэн. Худалдан авалтын үнийн дүнгийн 2 хувь гэсэн үг. Анхны жилүүдэд баримт бүртгэл эрс нэмэгдэж, систем үр дүнгээ өгч буйг албаныхан онцолдог байв. Гэвч эдийн засгийн орчин өөрчлөгдөж, инфляц өсөж, өрхийн сарын хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр 2 хувийн буцаан олголт бодит дэмжлэг болж чадахгүй байна гэсэн шүүмжлэл нэмэгдсэн.

Нөгөө талаас Сангийн яамны төсвийн бүтэц НӨАТ-аас өндөр хамааралтай хэвээр байгаа тул буцаан олголтыг огцом нэмэгдүүлэх нь төсвийн орлогын тогтвортой байдалд нөлөөлөх эрсдэлтэй гэсэн болгоомжлол ч дагалдаж ирсэн билээ. Ийм нөхцөлд 2026 оноос 1 сая төгрөг хүртэлх худалдан авалтад шингэсэн НӨАТ-ын 50 хувийг буцаан олгох зохицуулалт яригдаж эхэлсэн нь бодлогын дараагийн шат руу шилжиж буй дохио боллоо. “50 хувь” гэх тоо анхаарал татам сонсогдож байгаа ч энэ нь нийт үнийн дүнгийн тал биш, харин 10 хувийн НӨАТ-ын тал буюу 5 хувийг буцаана гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, 1 сая төгрөгийн худалдан авалтад шингэсэн 100 мянган төгрөгийн НӨАТ-аас 50 мянгыг буцааж олгоно. Ингэснээр бодит буцаан олголт 2 хувиас 5 хувь болж өсөх тооцоо гарч байна.

Эдийн засагч Б.Энхтүвшин энэ өөрчлөлтийг “урамшууллын механизмыг хүчтэй болгох оролдлого” гэж тодорхойлсон юм. Тэрбээр “Буцаан олголтын хувь нэмэгдэх нь баримт бүртгэх идэвхийг өсгөнө. Гэхдээ үүнийг халамжийн бодлого гэж ойлгож болохгүй. 5 хувь бол хэрэглээний нийт зардалтай харьцуулахад том дэмжлэг биш шүү дээ. Харин бүртгэлийн сахилга сайжрах эсэх нь гол шалгуур” хэмээн онцолсон юм. Түүний тайлбараар, сар бүр 1 сая төгрөгийн хэрэглээтэй өрх өмнө нь 20 мянган төгрөг буцааж авдаг байсан бол шинэ зохицуулалтаар 50 мянгыг авах боломжтой болно. Өсөлт байгаа ч 1 саяас давсан хэрэглээнд нэмэлт урамшуулал үүсэхгүй тул дунд болон өндөр хэрэглээтэй өрхөд нөлөө нь хязгаарлагдмал хэвээр байна.

Ингэж татварын сахилгын зорилгоор эхэлсэн бодлого хэрэглэгчдэд илүү мэдрэгдэх хэлбэр рүү шилжиж буй энэ цаг хугацаа 2027 оны УИХ-ын сонгуультай давхцаж байгаа нь иргэдийн анхаарлыг татаад байгаа юм. Иргэдийн дунд “Сонгуулийн өмнөх жилүүдэд иргэдийн орлогод шууд нөлөөлөх шийдвэрүүд идэвхждэг жишиг бий. НӨАТ-ын буцаан олголтыг нэмэгдүүлэх нь эдийн засгийн бодлого мөн ч цаг хугацааны хувьд сонгогчдод эерэг дохио өгөх давхар үр нөлөөтэй” гэсэн байр суурийг илэрхийллээ. Гэхдээ тэрбээр бодлогын жинхэнэ үнэлгээ нь улс төрийн тайлбар бус, хэрэгжилтийн бодит үр дүнгээр хэмжигдэх ёстой гэлээ.

Ийнхүү 2016 онд далд эдийн засгийг ил болгох зорилгоор эхэлсэн НӨАТ-ын буцаан олголтын систем 2026 оноос илүү өндөр хувьтай шатанд шилжих гэж байна. 2 хувиас 5 хувь хүртэл өсөх нь тодорхой ахиц боловч өрхийн нийт хэрэглээтэй харьцуулахад хязгаарлагдмал хэвээр аж.  Харин энэ өөрчлөлт баримт бүртгэлийг бодитоор нэмэгдүүлж, татварын суурийг өргөжүүлж чадвал урт хугацаанд эдийн засгийн үр өгөөж бий болох боломжтой. Эсрэгээрээ төсвийн дарамт нэмэгдэж, улс төрийн мөчлөгтэй уялдсан богино хугацааны шийдвэр болж хувирвал үр нөлөө нь түр зуурынх байх магадлалтай байна. Тиймээс НӨАТ-ын буцаан олголтын шинэ шат нь бодлогын гүн шинэчлэл үү, эсвэл сонгуулийн өмнөх мэдрэгдэх дохио юу гэдгийг ирэх хоёр жилийн бодит статистик, төсвийн үзүүлэлт, далд эдийн засгийн өөрчлөлт л эцэслэн харуулах ажээ.

Ч.Юмчирдулам